schilderij 'Odysseus and the Sirens' van John William Waterhouse (1891) uit de National Gallery of VictoriaGoogle Arts & Culture

Woord van de maand: ἱστοπέδη

Wie de scheepsterm ‘histopedè’ (ἱστοπέδη), die in het Nederlands vertaald wordt als onder andere mastvoet, al kent, heeft waarschijnlijk het twaalfde boek van Homerus‘ ‘Odyssee gelezen. Daarin laat Odysseus zich namelijk vastbinden aan dit onderste deel van de mast om niet toe te geven aan de lokroep van de sirenen, die zeemannen betoverden met hun mooie stem. Hij was immers nieuwsgierig genoeg om zijn oren niet dicht te stoppen met was, zoals de rest van zijn bemanning. Door zich te laten vastbinden kon hij de lokroep van de sirenen horen, zonder eraan te kunnen toegeven.

mastvoet (histopedè) van een trireem

Homerus’ Odyssee

Opvallend is dat het woord ἱστοπέδη drie keer voorkomt in dit boek van de ‘Odyssee en verder bijna nergens anders. Dit kan eenvoudig verklaard worden door het feit dat het een zeer gespecialiseerde term is: wanneer was immers de laatste keer dat u het nog had over de mastvoet van uw jacht? Nog opvallender is echter dat de verzen waarin het woord voorkomt nagenoeg identiek zijn. Het gaat om de volgende verzen:

Δησάντων σ’ ἐν νηὶ θοῇ χεῖράς τε πόδας τε
ὀρθὸν ἐν ἱστοπέδῃ, ἐκ δ’ αὐτοῦ πείρατ’ ἀνήφθω. (Od. 12, 50-51)

Ze moeten je op het snelle schip met handen en voeten vastbinden
rechtop aan de mastvoet, daaraan moet het touw vastgemaakt worden.

[…] ἀλλά με δεσμῷ
δήσατ’ ἐν ἀργαλέῳ, ὄφρ’ ἔμπεδον αὐτόθι μίμνω,
ὀρθὸν ἐν ἱστοπέδῃ, ἐκ δ’ αὐτοῦ πείρατ’ ἀνήφθω. (Od. 12, 160b-162)

[…] maar bind me vast
met een pijnlijke keten, opdat ik op deze plaats gekluisterd zou blijven,
rechtop aan de mastvoet, daaraan moet het touw vastgemaakt worden.

Οἱ δ’ ἐν νηί μ’ ἔδησαν ὁμοῦ χεῖράς τε πόδας τε
ὀρθὸν ἐν ἱστοπέδῃ, ἐκ δ’ αὐτοῦ πείρατ’ ἀνῆπτον. (Od. 12, 178-179)

En ze bonden me op het schip de handen en voeten samen,
rechtop aan de mastvoet, daaraan maakten ze het touw vast.

Ook dit verschijnsel is tamelijk eenvoudig te verklaren: in de eerste passage geeft Circe, de  tovenares die leefde op het eiland Aeaea, Odysseus het advies om zich te laten vastbinden als hij uit nieuwsgierigheid toch zou willen luisteren naar het gezang. In de tweede passage geeft Odysseus aan zijn mannen het bevel hem vast te binden en in de laatste passage vertelt Odysseus dat dit bevel ook effectief uitgevoerd werd. Dergelijke (bijna) woordelijke herhalingen zijn in het epos niet ongewoon bij het overbrengen van orders via een boodschapper. Daar komt nog bij dat de verteltechniek van Homerus formulair is, dat wil zeggen dat hij vaak dezelfde bewoordingen gebruikt wanneer een gebeurtenis zich herhaalt. Dit werd al aangetoond door Milman Parry in de jaren 30 van de vorige eeuw en het is een kenmerk van alle mondelinge volkspoëzie, waarvan de ‘Ilias’ en de ‘Odyssee’ de schriftelijke neerslag zijn.

Alcaeus van Lesbos

Een andere bekende passage waarin ἱστοπέδη voorkomt, is te vinden bij de dichter Alcaeus van Lesbos (6de eeuw v.C.), wanneer hij het heeft over een schip dat in een storm is terechtgekomen:

Ἀσυνέτημι τῶν ἀνέμων στάσιν
Τὸ μὲν γὰρ ἔνθεν κῦμα κυλίνδεται
Τὸ δ’ ἔνθεν. Ἄμμες δ’ ὂν τὸ μέσσον
Νᾶϊ φορήμεθα σὺν μελαίνᾳ

Χείμωνι μόχθεντες μεγάλῳ μάλα
Πὲρ μὲν γὰρ ἄντλος ἰστοπέδαν ἔχει
Λαῖφος δὲ πὰν ζάδηλον ἤδη
Καὶ λάκιδες μέγαλαι κατ’ αὖτο

Χόλαισι δ’ ἄγκυραι.

 
Waar de wind staat kan ik niet zeggen:
de éne vloedgolf komt van her aangerold,
de andere van der; en wij middenin
zwalpen rond met ons donkere schip

zwoegend tegen ’t felle stormgeweld;
water omspoelt reeds de mastschoor,
het zeil zit overal vol gaten
en hangt er bij in grote flarden,

de binten wrikken los … (vertaling Wikisource)

Sappho & Alcaeus, schilderij van Lawrence Alma Tadema uit het Walters Art Museum, Baltimore, V.S.

Dat ἱστοπέδη hier gespeld wordt als ἰστοπέδα hoeft niet te verbazen, aangezien Alcaeus schreef in een Aeolisch dialect van het Grieks, waarin de spiritus asper niet werd uitgesproken (een fenomeen dat ‘psilosis’ heet) en waarin de vrouwelijke woorden eindigden op –α en niet op –η zoals meestal het geval is in het Attische dialect van Athene.

Met het bespreken van de bovenstaande passages hebben we eigenlijk alle plaatsen waar dit woord voorkomt al uitgeput: het is duidelijk dat het hier om een zeer zeldzaam woord gaat, hoewel we zouden verwachten dat het meer zou voorkomen, aangezien de Grieken toch een zeevarend volk waren en nog steeds zijn. Dit toont ook aan dat elke snipper papyrus met een fragment Grieks ons nieuwe informatie kan bieden over de Griekse taal: buiten Homerus is het woord immers enkel bewaard in het hierboven geciteerde fragment van Alcaeus.

Coverfoto: adaptatie van schilderij schilderij ‘Odysseus and the Sirens’ van John William Waterhouse (1891) uit de National Gallery of Victoria (Google Arts & Culture)

Geert De Mol studeerde in 2015 af als master in de Taal- en Letterkunde (Grieks-Latijn) aan KU Leuven. Als praktijkassistent ondersteunde hij van 2015 tot 2018 de vakken Grieks van de bachelor ‘Geschiedenis van de oudheid’ aan KU Leuven. Zijn interesse gaat vooral uit naar de (Griekse) taalkunde in al haar aspecten.

Geef een reactie