Dat leest u goed beste lezer: het woord van deze maand is een hele mond vol. Het zal dan ook niet verbazen dat het om een soort gerecht gaat, waarvan alle ingrediënten in een lange samenstelling zijn gegoten. Dit is uiteraard pure parodie op sympotische poëzie die graag een uitgebreide beschrijving van gerechten gaf en het hoeft dan ook niet te verwonderen dat we deze hapax terugvinden in de komedie Ἐκκλησιάζουσαι (Ecclesiazusae, vrij vertaald: Vrouwenparlement) van de Atheense blijspeldichter Aristophanes (446 v.C. – 386 v.C.): λοπαδοτεμαχοσελαχογαλεοκρανιολειψανοδριμυποτριμματοσιλφιοκαραβομελιτοκατακεχυμενοκιχλεπικοσσυφοφαττοπεριστεραλεκτρυονοπτοπιφαλλιδοκιγκλοπελειολαγῳοσιραιοβαφητραγανοπτερύγων of Lopadotemachoselachogaleokranioleipsanodrimhypotrimmatosilphioparaomelitokatakechymenokichlepikossyphophattoperisteralektryonoptekephalliokigklopeleiolagoiosiraiobaphetraganopterygon.

Variante lezingen

Ons bewuste woord telt maar liefst 172 tekens, althans in de langst mogelijke versie, die we niet toevallig – en niet geheel gespeend van enige sensatiezucht – als titel hebben gekozen. Met dat indrukwekkende aantal karakters geeft het Mary Poppins met Supercalifragilisticexpialidocious (34 karakters) ruim het nakijken.

Het aantal tekens is afhankelijk van welk handschrift of editie van de tekst men volgt, want in de loop der tijden hebben kopiisten om evidente redenen veel geknoeid met dit woord. Een aantal variante lezingen zijn de volgende (verschillen worden in het vet aangeduid):

• λοπαδοτεμαχοσελαχογαλεοκρανιολειψανοδριμυποτριμματοσιλφιολιπαρομελιτοκατακεχυμενοκιχλεπικοσσυφοφαττοπεριστεραλεκτρυονοπτοπιφαλλιδοκιγκλοπελειολαγῳοσιραιοβαφητραγαλοπτερύγων (Loeb-editie)
• λοπαδοτεμαχοσελαχογαλεοκρανιολειψανοδριμυποτριμματοσιλφιοτυρομελιτοκατακεχυμενοκιχλεπικοσσυφοφαττοπεριστεραλεκτρυονοπτοκεφαλιοκιγκλοπελειολαγῳοσιραιοβαφητραγαλοπτερύγων (Budé-editie)
• λοπαδοτεμαχος σελαχογαλεοκρανιολειψανοδριμυποτριμματοσιλφιοπαραομελιτοκατακεχυμενοκιχλεπικοσσυφοφαττοπεριστεραλεκτρυονοπτεκεφαλλιοκιγκλοπελειολαγῳοσιραιοβαφητραγανοπτερύγων (Meineke)
• λοπαδοτεμαχοσελαχογαλεοκρανιολειψανοδριμυποτριμματοσιλφιοτυρομελιτοκατακεχυμενοκιχλεπικοσσυφοφαττοπεριστεραλεκτρυονοπτεκεφαλλιοκιγκλοπελειολαγῳοσιραιοβαφητραγανοπτερύγων (Oxford, 1906)
• λοπαδοτεμαχοσελαχογαλεοκρανιολειψανοδριμυποτριμματοσιλφιοπαραλομελιτοκατακεχυμενοκιχλεπικοσσυφοφατ<τ>οπεριστεραλεκτρυονοπτοπιφαλλιδοκιγκλοπελειολαγῳοσιραιοβαφητραγανοπτερύγων (Oxford, 2007)
• λοπαδοτεμαχοσελαχογαλεοκρανιολειψανοδριμυποτριμματοσιλφιοπαραλομελιτοκατακεχυμενοκιχλεπικοσσυφοφαττοπεριστεραλεκτρυονοπτοκεφαλιοκιγκλοπελειολαγῳοσιραιοβαφητραγαλοπτερύγων (Vetta)
• λοπαδοτεμαχοσελαχογαλεοκρανιολειψανοδριμυποτριμματοσιλφιοπαραλομελιτοκατακεχυμενοκιχλεπικοσσυφοφαττοπεριστεραλεκτρυον†οπτεγκεφαλλιο†κιγκλοπελειολαγῳοσιραιοβαφητραγαλοπτερύγων (Sommerstein)
• λεπαδοτεμαχοσελαχογαλεοκρανιολειψανοδριμυποτριμματοσιλφιοπρασομελιτοκατακεχυμενοκιχλεπικοσσυφοφαττοπεριστεραλεκτρυονοπτεγκεφαλοκιγκλοπελειολαγωοσιραιοβαφητραγανοπτερύγων (Dindorf)

Wat schaft de pot?

Het hele woord loopt over 6,5 verzen (1169 – 1179a) in de komedie. Omdat het niet letterlijk vertaald kan worden, geven we een opsplitsing en een lijstje van de ingrediënten:

λοπᾰδο-τεμᾰχο-σελᾰχο-γᾰλεο-κρᾱνιο-λειψᾰνο-δρῑμ-ῠποτριμμᾰτο-σιλφῐο-κᾱρᾰβο-μελῐτο-κᾰτᾰκεχῠμενο-κιχλ-επῐ-κοσσῠφο-φαττο-περιστερ-ᾰλεκτρῠον-οπτο-πιφαλλιδο-κιγκλο-πελειο-λᾰγῳο-σῐραιο-βᾰφη-τρᾰγᾰνο-πτερύγων

• λοπᾰδο-: komt van ἡ λοπάς (gen. λοπάδος), “schotel, pan”. Het kan echter ook “schaaldier” betekenen. Een variante lezing is λεπαδο- van ἡ λεπάς (gen. λοπάδος), “zeeslak”. De bedoelde zeeslak is een soort uit de familie van de patellidae of schaalhoornachtigen. Patellidae betekent letterlijk “panachtigen”, dus in feite zijn beide lezingen onderling inwisselbaar.
• τεμᾰχο-: van τὸ τεμαχος, dat “afgesneden en gezouten stuk vis” betekent.
• σελᾰχο-· dit komt van τὸ σέλαχος, “kraakbeenvis” (en dus vaak “haai” of “rog”, aangezien deze tot de kraakbeenvissen behoren).
• γᾰλεο-: hier is in theorie twijfel mogelijk: ofwel is hier sprake van ἡ γαλέη (of γαλῆ), “wezel”, “marter” of “fret”, ofwel slaat het op ὁ γαλεός, “hondshaai”.
• κρᾱνιο-: van τὸ κρανίον, “kruin” (van het hoofd).
• λειψᾰνο-: van τὸ λείψανον, “restje”.
• δρῑμ-: van δριμύς, “zuur”, “bitter”, “doordringend”.
• ῠποτριμμᾰτο-: van τὸ ὑπότριμμα, een soort stamppot van verschillende ingrediënten die samen werden fijngemalen. Volgens Liddell and Scott’s Intermediate Greek-English Lexicon (1889) was dit te vergelijken met een gerecht dat de Romeinen “moretum” noemden. Het lijkt nog het meest op een soort pesto. Het gerecht werd bij de Romeinen traditioneel geassocieerd met het boerenleven, wat meteen al een opstapje kan zijn naar de “boerse” humor van de oude komedie zoals Aristophanes die bedrijft.
• Wikimedia

  Silphium, een geneeskrachtig kruid uit Cyrene dat mogelijk uitgestorven is en mogelijk verwant met deze Ferula tingitana

  σιλφῐο-: van τὸ σίλφιον, silphium of laserpicium in het Latijn. Van deze plant, die in de oudheid veel gebruikt en vermeld werd als specerij en geneesmiddel, is moeilijk te zeggen met welke moderne plant hij overeenkomt (mogelijk Margotia gummifera of Ferula tingitana) en het is zelfs mogelijk dat het gaat om een uitgestorven soort, mogelijk van het genus Ferula.

• κᾱρᾰβο-: van ὁ κάραβος, dat “vliegend hert” of “rivierkreeft” kan betekenen. Gezien het feit dat er nog andere soorten vis en schaaldieren vermeld worden, is de tweede mogelijkheid de meest waarschijnlijke, maar het parodiërende karakter laat ruimte om de dubbelzinnigheid te laten bestaan. Vele edities hebben hier echter niet –καραβο- in de tekst en dit heeft ook invloed op de vertaling (cf. infra). Dit stukje van het woord is dan ook een tekstkritisch problematische passage, waar elke uitgever een andere reconstructie van voorstelt, zoals –λιπαρο- (van λιπαρός, “olieachtig”, “vet”), -τυρο- (van ὁ τυρός, “kaas”), -(ε)(γ)κεφαλ(λ)(ι)ο- (van τὸ ἐγκεφάλιον, “palmboomhart”), -παρα(λ)ο- (mogelijk van παραλος, “van bij de zee”, “zee-“) en -πρασο- (van τὸ πράσον, “prei”).
• μελῐτο-: van τὸ μέλι (genitief μέλιτος), “honing”
• κᾰτᾰκεχῠμενο-: van καταχέω, “overgieten”. De combinatie -μελῐτοκᾰτᾰκεχῠμενο- betekent dus “met honing overgoten”.
• κιχλ-: van ἡ κίχλη, “lijster” ofwel “lipvis”. Aristophanes gebruikt dit woord in beide betekenissen, maar gezien de context is hier geen van beide uit te sluiten.
• επῐ-: van het voorzetsel ἐπί, “op”.
• κοσσῠφο-: van ὁ κόσσυφος, ook wel κόττῠφος of κόσσυκος, “merel”.
• φαττο-: van ἡ φάττα, “houtduif”.
• περιστερ-: van ἡ περιστερά, “duif”, of specifieker de gewone gedomesticeerde duif Columba livia domestica.
• ᾰλεκτρῠον-: van ὁ/ἡ ἀλεκτρυών, “haan” of “hen”, afhankelijk van het lidwoord.
• οπτο-: van ὀπτός, “geroosterd”.
• πιφαλλιδο-: van ἡ πιφαλλίς, een niet met zekerheid te identificeren vogelsoort, mogelijk de “kuifleeuwerik” en in de teksten vaak onjuist gegeven als –κεφαλλιδο-. De combinatie –οπτοπιφαλλιδο- betekent dus zoiets als “geroosterde kuifleeuwerik”.
• κιγκλο-: van ὁ κίγκλος, “kwikstaart”.
• πελειο-: van πελείους, “blauwachtig” of “bont en blauw geslagen”.
• λᾰγῳο-: van ὁ λαγῶς of λαγώς, “haas”.
• σῐραιο-: van τὸ σίραιον, “ingekookte most”. Most is het sap van druiven voor het wijn wordt, maar nadat het al geperst is.
• βᾰφη-: van βάπτω, “onderdompelen”.
• τρᾰγᾰνο-: van τὸ τράγανον of τάργανον, “azijn”. De variante lezing τραγαλο- kan in verband gebracht worden met τὸ τρωγάλιον, gedroogd fruit dat bij het dessert geserveerd werd. Het hiermee verwante werkwoord τραγαλίζω, een woord dat overigens enkel bij Aristophanes voorkomt, betekent “knabbelen” en is een synoniem van het courantere τρώγω, dat stamverwant is met τρωγάλιον.
• πτερύγων: van ἡ πτέρυξ (genitief: πτέρυγος), “vleugel”.

Vertaling van een onvertaalbaar woord

Wie als vertaler geconfronteerd wordt met een dergelijke draak van een woord, moet op een of andere manier toch een oplossing zien te vinden voor dit probleem en dat is ook gebeurd. We presenteren een kleine greep uit het aanbod.

• Limpets and saltfish and sharksteak and dogfish and mullets and oddfish with savory pickle sauce and thrushes with blackbirds and various pigeons and roosters and pan-roasted wagtails and larks and nice chunks of hare marinated in mulled wine and all of it drizzled with honey and silphium and vinegar, oil, and spices galore (Loeb-editie)
• Patelles-saline-raies-mustelles-rémoulade de restants de cervelles assaissonnée de silphium et de fromage-grives arrosées de miel-merles-ramiers-bisets-coqs-fritures de muges-bergeronnettes-pigeons-lièvres-croquants en forme d’ailes macérés dans du vin cuit (Budé-editie)
• Ostriche-baccalà-razze-teste di palombo-frattaglie in salsa piccante didi silfio formaggio miele versata su tordi-merli-colombi-piccioni-galletti arrosto-cefali-cutrettole-lepri-mostard-ali (Vetta)
• Dishy-slicy-sharky-dogfishy-heady-left-oversy-very-strong-saucy-silphiumy-bit-salty-honey-poured-overy-thrush-upon-blackbirdy-ringdovey-pigeony-chickeny-roast-cooty-wagtaily-rockdovey-haremeaty-boiled-winy-dippy-deliciousy-wingedy thing (Sommerstein)
• Schüsselschetzelrochenhaifischhirnwurstessigrettichknoblauchkäsehonigsaucedrosselaufamselringelturteltaubenhähnchengrillhirnschnepfenwachtelhasensiruptunkenschlemmerflügel (Bremer-Holzberg-Feller)
• Schotels-en-stukken-van-roggen-en-haaien-en-scherpe-hersenpastei-met-silphium-en-kruiden-en-kaas-en-ook-lijsters-met-honing-besprenkeld-en-merels-en-duiven-en-mussen-en-hanen-en-knappende-strandvogels-in-most-ingedompeld (Jonkers)
• Tot slot is er nog de Latijnse vertaling van Dindorf: ostrea, salsamenta, cartilaginosi pisces, mustelli, reliquiae calvariarum cum acri intrito, laserpitium cum melle interfuso, turdi, merulae, palumbi, columbae, gallinaceorum tosta capitula, cincli, liviae, leporinae carnes cum intinctu defruti, cum alis.

Elke vertaling heeft haar eigen verdiensten: zo weerspiegelt Sommersteins frequente gebruik van –y het in het Grieks even frequente gebruik van de tussenletter –ο, maar worden de woorden in een samenkoppeling gezet, niet in een samenstelling. Visueel wordt het effect van één solide woordblok het best geïmiteerd door de Duitse vertaling van Bremer, Holzberg en Feller. Hierbij moet wel opgemerkt worden dat het Duits veel dichter in de buurt ligt van het Grieks als het aankomt op mogelijkheden om samengestelde woorden te maken, zeker ten opzichte van de Romaanse talen of het Latijn, zodat dit verschil al deels veroorzaakt wordt door de keuze van de taal waarin men vertaalt.

Poëtisch effect

Aristophanes besloot zijn komedie waarschijnlijk niet toevallig met dit huzarenstukje: het was zeker zijn bedoeling te eindigen met een knaller, of zoals Victor Coulon het in de voetnoot in de Budé-editie verwoordt:

Ces composés multiples n’étaient pas rares chez les Comiques. Cf. Oiseaux, 491. Ce qui rend celui-ci particulièrement plaisant et expressif, c’est la rapidité avec laquelle est débité cet entassement prodigieux de mets divers composant un seul repas.

Dit effect, namelijk het opvoeren van een memorabel kunststukje, is enigszins te vergelijken met het effect van het beruchte “snelle deel” uit het nummer Rap God van Eminem, waarin de rapper maar liefst 97 woorden in 15 seconden weet te wurmen, oftewel 6,5 woorden per seconde. Het nummer als geheel brak overigens het snelheidsrecord, met gemiddeld 4,28 woorden per seconde. Immers: why be a king, when you can be Aristophanes?

Lees meer

Amigues, S. 2004. Le silphium. État de la question. In: Journal des savants, pp. 191-226.

Coverfoto: gemaakt met de Bart Simpson Chalcboard Generator

Het bericht Woord van de maand: λοπαδοτεμαχοσελαχογαλεοκρανιολειψανοδριμυποτριμματοσιλφιοκαραβομελιτοκατακεχυμενοκιχλεπικοσσυφοφαττοπεριστεραλεκτρυονοπτοπιφαλλιδοκιγκλοπελειολαγῳοσιραιοβαφητραγανοπτερύγων van Geert De Mol verscheen eerst op OUDE GESCHIEDENIS.

Dit verhaal is gebaseerd op inscripties die gemaakt zijn voor of door de thymelische synode, de “internationale” artiestenvereniging van het Romeinse Rijk. Ook de atleten hadden zo’n vereniging, die de xystische synode genoemd werd. De twee verenigingen stonden in voor de professionele belangen van de artiesten en atleten die bij hen aangesloten waren. Daar hoorde ook lobbywerk bij: hun uitstekende contacten aan het keizerlijke hof leverden hen heel wat voordelen op.

Klein Azië, ergens in de jaren 120 n.C.

Na een lange dagreis nadert een bonte groep mannen de stad Milete. Veilig opgeborgen in karren bevinden zich hun kostbaarste bezittingen: geen geldkisten of exotische handelswaren, maar muziekinstrumenten, maskers en kostuums. De mannen zijn acteurs, dichters en muzikanten, die doorheen het Romeinse Rijk op tournee zijn om deel te nemen aan de agones, prestigieuze atletische en artistieke wedstrijden die tijdens religieuze festivals georganiseerd worden. In de 2^de eeuw n.C. zijn er honderden van zulke festivals. Elke zichzelf respecterende Griekse stad, of die nu in Italië, Griekenland, Azië, Syrië of Egypte gelegen is, organiseert er wel een. De grote en rijke steden kunnen opscheppen met een hele reeks van indrukwekkende agones en gaan graag met elkaar in concurrentie om de beroemdste atleten en artiesten aan te trekken.

De mannen die Milete naderen zijn niet zomaar entertainers. Zelf verafschuwen zij dat woord: zij zien zich in de eerste plaats als gevierde wedstrijddeelnemers die elkaar bekampen op het podium ter meerdere eer en glorie van de goden – en van zichzelf natuurlijk. Dat dit eervolle tijdverdrijf ook een aardige som geld opbrengt, is natuurlijk mooi meegenomen. Steden loven aantrekkelijke prijzen uit, niet alleen voor de winnaars, maar ook voor de artiesten die de tweede en derde plaats behalen. Wanneer een artiest een van de grote, prestigieuze festivals wint, een zogenaamde heilige agon, krijgt hij er nog een mooi maandelijks bedrag van zijn thuisstad bovenop. Op die manier kunnen topartiesten doorheen hun carrière een fortuin vergaren waar de gemiddelde entertainer slechts van kan dromen.

De artiesten die nu door de poorten van Milete trekken, wacht echter een onaangename verrassing. Het festival waarvoor zij gekomen zijn, is op de valreep afgelast door de stedelijke autoriteiten. De stadssecretaris verklaart dat het geld dat voorbestemd was voor het festival, beter gebruikt kon worden om een nieuwe fontein te bouwen, en dat ze het volgende jaar maar terug moesten komen wanneer de grote Didymeia op het programma staan. De artiesten kunnen wel vloeken: hun reis naar Milete is een investering geweest die nu geen enkele winst meer kan opleveren! Milete is geen alleenstaand geval. Onlangs heeft Chios een andere theatergroep hetzelfde gelapt.

De artiesten besluiten dat het genoeg is geweest. Zij protesteren bij de aanvoerder van het gezelschap, de komedieacteur Theophrastos. Behalve acteur is de man ook archont, uitvoerend beambte van de internationale artiestenbond die beter bekend staat als de thymelische synode. Het is de taak van de synode om de professionele belangen van de artiesten te verdedigen. Theophrastos bundelt de klachten in een brief en geeft die door aan een secretaris van de synode die op het punt staat om per schip naar Rome af te reizen.

Inscriptions of Aphrodisias

De archont Theophrastos duikt op in een inscriptie uit Aphrodisias, die een eredecreet van de synode bevat

Rome, rond 130 n.C.

Wikimedia

Keizer Hadrianus ondersteunde de artiestenvereniging met een brief waarin hij de wanpraktijken aanpakte

Grote drukte in het hoofdkwartier van de thymelische synode in de theaterwijk op de Campus Martius. Een van de hogepriesters van de synode is net terug van zijn audiëntie bij keizer Hadrianus op de Palatijn. Het heeft hem weinig moeite gekost om bij de keizer een luisterend oor te vinden. Als persoonlijke vriend van de keizer is hij namelijk een welkome gast aan het hof. De hogepriester sprak met Hadrianus over de vele problemen waar rondreizende artiesten mee kampen. Wedstrijden worden geannuleerd, corrupte organisatoren steken geld in eigen zak, wedstrijdregels worden met de voeten getreden. De keizer beloofde te wanpraktijken snel aan te pakken.

Napels, 134 n.C.

Na een laatste overleg met beambten van de synode verzegelt Hadrianus een brief met zijn beslissingen:

Ik beveel dat alle wedstrijden gehouden worden, en dat het een stad niet toegestaan is om fondsen van een wedstrijd naar andere kostenposten over te hevelen, noch sta ik toe dat prijzengeld voor het optrekken van gebouwen gebruikt wordt … Ik heb Chios en Milete geschreven dat zij jullie de wedstrijd teruggeven die zij hebben afgelast.

De keizer neemt nog een reeks andere beslissingen, allen ten voordele van de rondreizende artiesten. De thymelische synode, die de professionele belangen van haar leden over het hele Romeinse Rijk vertegenwoordigt, heeft haar werk gedaan.

Meer lezen?

De brief van Hadrianus aan de thymelische synode, die in 2004 gevonden werd in de stad Alexandria Troas, geeft ons een unieke kijk achter de schermen van de Grieks-Romeinse festivalwereld en op het lobbywerk van de verenigingen. De Griekse tekst en een Engelse vertaling is hier en op de website Ancient Olympics van KU Leuven te vinden.

De goede contacten van de thymelische synode aan het keizerlijke hof komen duidelijk naar voor in de ereinscriptie voor Titus Aelius Alkibiades, de zoon van de kamerheer van Hadrianus.

FAUCONNIER, B., Ecumenical Synods. The Associations of Athletes and Artists in the Roman Empire, ongepubliceerde doctoraatsverhandeling, Amsterdam, 2018.

FAUCONNIER, B., ‘The Organisation of Synods of Competitors in the Roman Empire’, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte 66.4 (2017), p. 442-467.

SLATER, W. J., ‘Hadrian’s Letters to the Athletes and Dionysiac Artists Concerning Arrangements for the ‘Circuit’ of Games’, Journal of Roman Archaeology 21 (2008), p. 610-620.

VAN NIJF, O.M., ‘Global Players: Athletes and Performers in the Hellenistic and Roman World.’ Hephaistos 24 (2006), p. 225-35.

Coverfoto: schilderij ‘Apollo & Marsyas’ (Michelangelo Anselmi) vanop Wikimedia (Public Domain)

Het bericht Acteurs in de lobby: hoe een artiestenvereniging de keizerlijke besluitvorming beïnvloedde van Bram Fauconnier verscheen eerst op OUDE GESCHIEDENIS.