Af en toe duikt eens een andere Latijnse spreuk dan “Carpe Diem” op in het dagelijkse taalgebruik van onze politici. Afgelopen week was het weer zover: de burgervader van Antwerpen, Bart De Wever, haalde – zoals beloofd in onze openingsblogpost – de volgende uitspraak boven als reactie op een nieuwe peiling na de recente schandaalsfeer die in de Scheldestad rond zijn partij N-VA was ontstaan: “Accipere quam facere praestat iniuriam“.

Accipere quam facere praestat iniuriam. pic.twitter.com/RiYaKO3UU6

— Bart De Wever (@Bart_DeWever) 2 december 2017

Ciceroniaanse conversaties

De uitspraak kan makkelijk worden toegeschreven aan Cicero en komt uit diens Tusculanae Disputationes (Tusc.), een filosofisch traktaat waarin de Romeinse redenaar fictieve gesprekken houdt op zijn landgoed in Tusculum. In deze stad, gelegen aan de Albaanse heuvels in de Italiaanse regio Latium, bezat hij net als vele consulaire families een villa niet zo ver van Rome, waar hij regelmatig heen trok om nieuwe traktaten te schrijven. Boek V van deze conversaties over ethische problemen handelt over de stelling van de stoïcijnen dat de deugd alleen volstaat om een gelukkig leven te leiden.

Wikimedia

Overblijfselen van waar zich mogelijk de villa van Cicero in Tusculum bevond

In dit gesprek met Marcus Brutus – die van de moord op Caesar en schrijver van een verloren gegaan boek De virtute (Over de deugd), dat aan Cicero was opgedragen – komt de passage voor in de beschrijving van de deugdzaamheid van enkele consuls. Zo plaatst hij in Tusc. V, 56 het gedrag van Gaius Marius tegenover de gedwongen zelfmoord van zijn collega Quintus Lutatius Catulus, die nadat hij samen met Marius de Germaanse stam van de Cimbri versloeg in de slag bij Vercellae van 101 v.C., diens politieke tegenstander Sulla besloot te steunen in de burgeroorlog van 88-87 v.C.

“[…] Nam cum accipere quam facere praestat iniuriam, tum morti iam ipsi adventanti paullum procedere ob viam, quod fecit Catulus, quam quod Marius, talis viri interitu sex suos obruere consulatus et contaminare extremum tempus aetatis.”

“Want het is immers beter om zich te onderwerpen aan onrecht dan het te plegen, maar ook om een kleine stap vooruit te zetten naar de dood die op zich al dichterbij komt, zoals Catulus deed, dan zoals Marius deed door de moord op zo’n man, en zo de roem van zijn zes consulaten te overschaduwen en de laatste periode van zijn leven te besmeuren.”

Wikimedia

Gorgias van Leontini

Oorsprong

Toch haalde ook Cicero al de mosterd voor de uitspraak over onrecht bij een voorganger, namelijk Socrates in Plato’s Gorgias. In deze dialoog plaatst de Griekse filosoof zijn leermeester tegenover Gorgias, een sofist uit Leontini, een stad in Sicilië. Socrates valt hem en zijn filosofische medestanders aan over hun sofistische opvattingen. In Gorgias 469C-475D (en herhaald in 483A) twist Socrates met Polos, een leerling van Gorgias, over het recht om retoriek te gebruiken om aan een terechte veroordeling te ontsnappen. Na een lange argumentatie slaagt hij erin om de sofist te overtuigen van het feit dat het slechter is om onrecht te begaan dan onrecht te ondergaan (“Τὸ ἀδικεῖν τοῦ ἀδικεῖσθαι κάκιον“) en dus ook om retoriek te misbruiken voor eigen gewin.

Na deze twee voorbeelden komt deze uitspraak in allerlei variaties nog voor bij Plato zelf (als mogelijke auteur van zijn zevende brief, Epist. VII, 335A), latere heidense auteurs zoals Seneca (Phoenissae 494) en Simplicius van Cilicië (in zijn commentaar op Aristoteles‘ De Caelo) en christelijke kerkvaders zoals Augustinus en Gregorius van Nazianze.

Het lijkt dus duidelijk dat Bart De Wever zich met zijn quote in een antieke filosofische traditie plaatst, waarin de uitspraak vooral wordt gelinkt aan het concept van de deugd (bij Cicero) en dat van de retoriek (bij Plato), en probeert de Vlaamse politicus hiermee vooral aan te tonen dat boontje om zijn loontje komt (in dit geval in de vorm van een positieve peiling voor zijn partij).

Meer lezen

E.R. Dodds, Plato. Gorgias (1959)

C. H. Tarnopolsky, Prudes, Perverts, and Tyrants: Plato’s Gorgias and the Politics of Shame (2010)

Coverfoto: adaptatie van de foto ‘Bart De Wever’ van Miel Pieters op Wikimedia (CC BY-SA 2.0)

Het bericht Accipere quam facere praestat iniuriam van Tom Gheldof verscheen eerst op OUDE GESCHIEDENIS.

Welkom, welkom, welkom! Deze eerste blogpost is onze uitnodiging naar het brede publiek toe, dat wij met veel plezier verwelkomen in onze wereld, die van de Oudheid.

De Oudheid is ook vandaag nooit ver weg, van een computergame zoals de nieuwe Assassin’s Creed tot het Latijn van Bart De Wever. Net daarom is correcte informatie over deze fascinerende periode van groot belang. Wij, onderzoekers van de Onderzoeksgroep Oude Geschiedenis van KU Leuven, willen jullie daarom ook op de hoogte houden van het meest recente onderzoek in een inzichtelijk en vlot leesbaar formaat.

Nog niet overtuigd, of wil je graag al meer weten? We hebben nog enkele argumenten om zowel het belang als de entertainmentwaarde van ons tijdvak te belichten.

De Oudheid is gekker dan de verhalen

De antieke mythologie met de sfinxen, Hercules en de goden van de Olympus is dan ook wel heel erg interessant, maar de bewoners van ons favoriete tijdvak slaagden er soms in om zelfs die verhaaltjes te overtreffen. Wat denk je van Empedocles (een filosoof uit de 5^de eeuw voor Christus) die in een vulkaan zou zijn gesprongen om te bewijzen dat de dood niet bestond? Of keizer Caligula die de zee zou hebben gestraft met zweepslagen, omdat hij het kanaal niet kon oversteken met zijn soldaten om het eiland Britannia in te nemen?

Niet alleen publieke figuren die vandaag nog steeds in onze geschiedenisboeken staan maakten de gekste dingen mee. Wie een beetje sportfanaat is, weet misschien dat vandaag de dag er heel wat problemen ontstaan wanneer een atleet een valse start maakt. Wordt hij uitgesloten of mag hij nog één keer deelnemen? In de Oudheid had men daar een heel eenvoudig antwoord op: wie bij een van de heilige spelen (zoals de Olympische Spelen) een valse start maakte, werd uit de wedstrijd genomen en kreeg er dan nog een flinke portie stokslagen bij. Probleem opgelost.

De Oudheid is verbazend actueel

Leken de mensen in de Oudheid een beetje op ons? Waar hielden ze zich mee bezig en maakten ze zich dezelfde zorgen als wij? Waren er fenomenen als mode, internationale politiek en sociale zorg?

We kunnen gerust stellen dat de gemiddelde Griek, Romein of Egyptenaar vaak dezelfde kopzorgen had als de modale bewoner van de 21^ste eeuw. Nee, de wifi was er niet zo goed en roamingkosten maakten niet zo veel uit, maar voor de rest zien we in brieven, archieven en inscripties dezelfde beslommeringen die we vandaag in onze eigen huishoudens zien. We hebben een brief van kleine Dryton wiens vader lang op reis is voor zijn werk en zich afvraagt wanneer papa weer naar huis komt. Een archiefstuk van een Egyptische rechtbank toont de klacht van een vrouw die zegt het slachtoffer te zijn van racisme, omdat ze Egyptisch is. De andere partij is Grieks. Cicero vertelt dat hij en zijn vrienden studeerden aan de universiteit van Athene, waar ook een studentendoop plaatsvond. Hierbij sprongen de eerstejaars in de haven van Piraeus in het water. Een briefje van een Romeinse officiersvrouw werd teruggevonden in het verre Vindolanda -vandaag op de grens tussen Engeland en Schotland- waarin ze een vriendin uitnodigt voor haar verjaardagsfeest.

De documenten en andere overblijfselen die onze voorgangers meer dan tweeduizend jaar geleden achterlieten, blijven moderne historici verbazen, niet in het minst door de tijdloze emoties en zorgen die ze ons nog steeds vertellen. We kunnen net zo goed een spiegel voorhouden.

De Oudheid blijft steeds verrassen

Koelkasten deden hun intrede in de eerste helft van de twintigste eeuw, daarvoor werden echte ‘ijskasten’ gebruikt, waar regelmatig verse blokken ijs aan moesten worden toegevoegd om het vlees en zuivelproducten voldoende koel te bewaren. Juist? Wel, niet helemaal. Rond 400 voor Christus slaagden Perzische ingenieurs er al in om grote koelhuizen (yakchals genaamd) te bouwen -midden in de woestijn!- die windtechnologie gebruikten om zelfs in de warmste zomers voedsel fris te bewaren.

Nog een voorbeeld? We kennen Cleopatra, de gedoemde laatste koningin van Egypte, die na tientallen jaren manipuleren en vechten uiteindelijk toch het onderspit moest delven tegen Octavianus (de latere keizer Augustus) en zijn Romeinse legers. Cleopatra was echter nummer zeven in haar dynastie om haar naam te dragen en die zes andere Cleo’s waren ook geen katjes om zonder handschoenen aan te pakken. Een van de meest spraakmakende voorouders van Cleopatra VII was Arsinoë II, zo’n beetje de stammoeder van de hele dynastie. Geboren als dochter van Ptolemaios I, eerste in een reeks van vijftien (!) koningen met dezelfde naam om over Egypte te regeren, werd ze eerst koningin door haar huwelijk met de koning van Thracië. Toen deze overleed, huwde ze haar halfbroer (nog een Ptolemaios) en werd zo koningin van zowel Thracië als Macedonië. Het huwelijk was echter vijandig en Arsinoë smeedde een complot om van Ptolemaios af te raken. Dit mislukte echter en Arsinoë ontsnapte ternauwernood aan de greep van haar halfbroer. Ze vluchtte dan maar naar haar jongste broer, Ptolemaios II van Egypte, en kreeg hem zover om te scheiden van zijn eerste vrouw en met haar te trouwen. Zo werd Arsinoë II voor de derde keer koningin en ze bleef gelukkig getrouwd tot aan haar dood. Koning Ptolemaios II richtte een cultus voor zijn overleden zuster-vrouw in en zette zo de toon voor bijna 300 jaar broer-zus-huwelijken in de Ptolemeïsche dynastie.

Flickr

Elizabeth Taylor als Cleopatra uit de gelijknamige film (1963)

Krijg je nog steeds niet genoeg van de Oudheid? Dan ben je hier op de juiste plaats! We zullen je regelmatig voorzien van interessante artikels, weetjes, filmpjes en links naar interessante websites. Tot snel!

Coverfoto: adaptatie van foto van Katelijn Vandorpe

Het bericht Welkom op onze blog over Oude Geschiedenis van Valérie Wyns verscheen eerst op OUDE GESCHIEDENIS.