De visie van Verreth: ‘Agora’

De Spaans-Chileense regisseur Alejandro Amenábar was geen onbekende toen hij in 2009 de film Agora uitbracht. Het was reeds zijn vijfde langspeelfilm, en filmliefhebbers zullen zich misschien nog de titels herinneren van de horrorfilm Tesis (1996), Abre los ojos (1998), jammer genoeg beter bekend in de Amerikaanse remake Vanilla Sky, de spookfilm The others (2001) en het euthanasiedrama Mar adentro (2004). Sinds Agora heeft hij nog één bioscoopfilm uitgebracht, Regression (2015). Ik vond het allemaal boeiende en waardevolle films, maar mijn favoriet is toch Agora.

Synopsis

De titel Agora, het Griekse woord voor ‘marktplaats’, verraadt niet veel over de inhoud, want de film gaat in feite over de filosoof-wetenschapper Hypatia van Alexandria, die leefde in het begin van de late oudheid, toen het christendom de traditionele godsdiensten begon te verdringen. We weten niet wanneer Hypatia geboren is, maar ze is vermoord in 415 n.C. De film begint in 391 en op dat moment is Hypatia (gespeeld door de uitstekende actrice Rachel Weisz), een jonge, ongetrouwde vrouw die in hoog aanzien stond bij zowel christenen als niet-christenen voor haar uitmuntende onderwijs en onderzoek.

391 of 392 n.C. is het jaar waarin het in Alexandria inderdaad tot een gewapend treffen was gekomen tussen de christenen en de aanhangers van de traditionele godsdiensten omdat de christenen de beelden van hun goden hadden bespot. Het is in deze periode dat keizer Theodosius I de Grote het christendom tot staatsgodsdienst had uitgeroepen, zodat de christenen zich gesteund wisten om de traditionele tempels en beelden te bekladden en te vernietigen. We zien dan ook in prachtige massascènes hoe de christenen het Serapieion, de tempel van de god Sarapis, binnenvallen en er alles vernietigen, wat inderdaad betuigd is in de bronnen, maar er is geen enkele aanwijzing dat Hypatia of haar vader Theon in werkelijkheid bij dit gebeuren betrokken waren. Egyptologen die de film willen zien op zoek naar sporen van het oude Egypte, zullen een beetje ontgoocheld zijn, want in de hele film is eigenlijk alleen de decoratie van de Sarapis tempel Egyptisch te noemen. Historisch is dit niet incorrect want Alexandria is steeds meer een Hellenistisch-Griekse dan een Egyptische stad geweest.

Christenen vernietigen het Serapieion in de film 'Agora'

Christenen vernietigen het Serapieion in de film ‘Agora’

In de film wordt benadrukt dat zich in het Serapieion ook een afdeling van de beroemde bibliotheek van Alexandria bevond en dat de christenen bij de inname van de tempel zonder verpinken overgingen tot grote boekverbrandingen, een barbaarse daad die bij de meeste ontwikkelde mensen dadelijk een enorme aversie oproept. De regisseur speelt echter met onze gevoelens, want de antieke bronnen zwijgen in alle talen over het feit dat er in 391 boeken zouden zijn verbrand. Het Serapieion is inderdaad tot 200 n.C. bekend als een dependance van de grote bibliotheek, maar daarna verdwijnt dit gegeven uit de bronnen, zodat het hoogst onwaarschijnlijk is dat er in 391 nog boeken lagen opgeslagen.

Visie van de regisseur

Actrice Rachel Weisz in haar rol van Hypatia op de set met regisseur Alejandro Amenábar

Actrice Rachel Weisz in haar rol van Hypatia op de set met regisseur Alejandro Amenábar

Een van de grote bedoelingen van Amenábar met deze film is immers de kijker te overtuigen van de fanatieke onverdraagzaamheid van zowel de traditionele godsdiensten als van de christenen en de joden. Godsdienst wordt in zijn ogen vooral misbruikt door mannen die hun persoonlijke macht en aanzien willen doen toenemen. Daartegenover stelt hij dan de figuur van de oprechte en consequente wetenschapper Hypatia, een vrouw voor wie alleen de ratio en echte kennis belangrijk is. Hypatia wordt overigens in de film vooral voorgesteld als een astronoom en een wiskundige, niet als een filosoof. Filosofie is in het algemeen moeilijk om boeiend in beeld te brengen in een film, maar astronomie en wetenschappelijk inzicht in de kosmos zijn ook grote aandachtspunten van Amenábar zelf. Hij wilde het publiek de overgang tonen van het geocentrisch naar het heliocentrisch model, en laat Hypatia geleidelijk aan ontdekken dat de aarde niet in een cirkel maar in een ellips rond de zon draait. Dit is natuurlijk anachronistisch, want pas beschreven door Johannes Kepler in het begin van 17e eeuw, maar het geeft wel zeer mooie scènes in de film.

De film Agora bestaat uit twee delen: het eerste behandelt de plundering van het Serapieion in 391, het tweede toont het terreurbewind van de christelijke ‘parabolani’ monniken dat lijdt tot de moord op Hypatia. We weten dat ze in 415 n.C. is gestorven, dus 24 jaar na de gebeurtenissen van het eerste deel, maar er is geen enkele aanduiding in de film dat er zoveel tijd zit tussen beide delen. Rachel Weisz blijft er in ieder geval even jong en mooi uitzien, terwijl Hypatia in werkelijkheid waarschijnlijk een 60 jaar oud was (Ioannes Malalas noemt haar een ‘oude vrouw’).

Conclusie

Over het algemeen is er zeer veel historische research gedaan door de filmmakers, maar af en toe zijn er dus aanpassingen doorgevoerd om de boodschappen van de regisseur duidelijker over te brengen. Eén aanpassing is echter gebeurd om de gevoelens van de kijker te sparen. De kerkhistoricus Sokrates van Constantinopolis vertelt in detail hoe Hypatia op een gruwelijke manier aan haar einde kwam toen ze uit haar draagstoel werd gesleurd, ontkleed werd en vervolgens levend gevild met behulp van potscherven, waarna de diverse lichaamsdelen werden verbrand. Andere bronnen geven nog meer gruwelijke details. Hoe Hypatia in de film dan wel gedood wordt, dienen jullie zelf te ontdekken. Veel kijkplezier!

Meer lezen

Sara Van Hoecke (2013), Hypatia van Alexandrië, een receptiegeschiedenis, masterproef (UGent).

Herbert Verreth, classicus, archeoloog en doctor in de Oudheid, combineert al jaren zijn werk als oudhistoricus aan KU Leuven (verbonden aan het Trismegistos-project) met zijn hobby’s. Als stripliefhebber heeft hij een collectie van een 8000 strips, waaronder de meeste Nederlandstalige oudheidstrips. Hij verzamelt verder alle oudheid-DVD’s die hij kan vinden en gebruikt die dan ook met plezier in zijn lessen en lezingen. Al dit materiaal (waaronder ook nog een aanzienlijke collectie romans en jeugdboeken over de oudheid) wordt regelmatig in allerlei lijstjes gegoten, die online te vinden zijn op zijn website.

Geef een reactie